Δυτική Μουσική

Γαλλικό ρεύμα στη ζωγραφική του τέλους του 19ου αιώνα, που επιδιώκει να αποδώσει την «εντύπωση» μιας σκηνής παρά την πιστή αναπαράστασή της.

Γαλλικό λογοτεχνικό κίνημα στα τέλη του 19ου αιώνα, που εστιάζει όχι στην πιστή περιγραφή, αλλά στην απόδοση εντυπώσεων και αισθήσεων μέσω συμβόλων.

Γερμανικό καλλιτεχνικό ρεύμα των αρχών του 20ού αιώνα που επιδιώκει να εκφράσει τις εσωτερικές συγκρούσεις και φοβίες του σύγχρονου ανθρώπου. Στη μουσική εκφράστηκε κυρίως με τη έντονη χρήση διαφωνιών.

Στο σύστημα αυτό, που εισήγαγε ο Άρνολντ Σαίνμπεργκ στις αρχές του 20ού αιώνα, οι 12 νότες της χρωματικής κλίμακας θεωρούνται ισότιμες και οργανώνονται σε σειρές που αποτελούν το βασικό υλικό της σύνθεσης.

Ρεύμα του 20ού αιώνα που αναβιώνει τη μουσική παλαιότερων εποχών, κυρίως της Μπαρόκ και της Κλασικής περιόδου.

Μουσική του 20ού αιώνα που βασίζεται στη συνεχή επανάληψη μιας σύντομης μελωδικής, ρυθμικής ή αρμονικής ιδέας

Μουσικό έργο που ενσωματώνει πολλά αποσπάσματα από άλλες συνθέσεις.

Η επέκταση της ιδέας δημιουργίας σειρών σε άλλες μουσικές παραμέτρους πέρα από τις νότες, όπως ο ρυθμός, το ηχόχρωμα ή η δυναμική.

Εικόνα

Μετακόμισε στη Βιέννη από τη γενέτειρά του Βόννη στα 22 του χρόνια, το 1792. Ο Μότσαρτ μόλις είχε πεθάνει, αλλά εντωμεταξύ είχε εγκατασταθεί στη Βιέννη ο πιο διάσημος μουσικός της εποχής, ο Χάυντν. Ο Μπετόβεν έγινε μαθητής του Χάυντν για δύο περίπου χρόνια, αλλά δεν ήταν τόσο ευχαριστημένος με τον δάσκαλό του, που τον θεωρούσε «ξεπερασμένο». Καθιερώθηκε στη Βιέννη αρχικά σαν ένας γεμάτος πάθος πιανίστας και κέρδισε την υποστήριξη πολλών αριστοκρατών, στους οποίους συχνά αφιέρωνε τα έργα του. Σε ηλικία περίπου 30 ετών άρχισε να χάνει την ακοή του, πράγμα που του προκάλεσε ανασφάλεια και κατάθλιψη. Άρχισε να απομονώνεται και να συνθέτει περισσότερο, μια που ήταν πια δύσκολο να διδάσκει ή να διευθύνει. Οι συνθέσεις του έγιναν πολύπλοκες και μεγαλειώδεις, εκφράζοντας τις φιλελεύθερες απόψεις του. Το 1818 ήταν τελείως κουφός, αλλά η φήμη του ήταν μεγάλη, όπως και η αναγνώρισή του από το κοινό και τους ομοτέχνους του. Καθώς ο Μπετόβεν δεν υπηρέτησε ποτέ στην αυλή κάποιου ευγενή και έγραψε μουσική που εξέφραζε τις δικές του αντιλήψεις, όπως η πίστη στην ελευθερία και την ισότητα των ανθρώπων, προετοίμασε το έδαφος για τον ερχομό της Ρομαντικής περιόδου, όπου στο επίκεντρο της τέχνης βρίσκεται ο ίδιος ο καλλιτέχνης και η έκφραση των προσωπικών του συναισθημάτων και ιδεών.

Εικόνα

Πολλές «επαναστάσεις» χαρακτηρίζουν τον 18ο αιώνα, όλες σημαδεμένες από αιματηρές συγκρούσεις και σημαντικές κοινωνικές ανακατατάξεις. Η Βιομηχανική Επανάσταση δηλώνει τις οικονομικές αλλαγές που έφερε η χρήση μηχανών στον τρόπο παραγωγής αγαθών. Ξεκινώντας από τα υφαντουργεία της Αγγλίας, οι μηχανές χρησιμοποιήθηκαν σε πολλούς τομείς, ακόμη και στην κατασκευή μουσικών οργάνων. Άντρες, γυναίκες και παιδιά δούλευαν στα εργοστάσια, συχνά κάτω από άθλιες συνθήκες. Η τελειοποίηση της ατμομηχανής από τον Τζέιμς Βατ οδήγησε και στην κατασκευή τρένων και ατμόπλοιων, που μετέφεραν τα αγαθά πιο γρήγορα από το ένα μέρος στο άλλο και βελτίωσαν την επικοινωνία και τα ταξίδια.

Εικόνα

Εικόνα

Η Αγγλία κρατούσε τα ηνία στην παγκόσμια παραγωγή υφασμάτων.

Εικόνα

Πνευματικό κίνημα του 18ου αιώνα που πρέσβευε τον ορθολογισμό και την πίστη στην πρόοδο, αξιώνοντας αλλαγές στους πολιτικοκοινωνικούς θεσμούς, την οικονομία, την εκπαίδευση και την Εκκλησία προς όφελος όλων των ανθρώπων. Για τους διαφωτιστές όλοι οι άνθρωποι έχουν από τη φύση κάποια δικαιώματα, όπως το δικαίωμα της ζωής, της ισότητας, της ιδιοκτησίας, της ελεύθερης σκέψης και έκφρασης. Οι ιδέες αυτές ξεκίνησαν από την Αγγλία αλλά βρήκαν ιδιαίτερη απήχηση στη Γαλλία. Γάλλοι διαφωτιστές (Ντιντερό και Ντ’ Aλαμπέρ) συγκέντρωσαν όλες τις γνώσεις της εποχής για τις επιστήμες, τις τέχνες, τα επαγγέλματα, αλλά και τις απόψεις του Διαφωτισμού, σε ένα μεγάλο βιβλίο, την Εγκυκλοπαίδεια, ενώ ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ έγραψε το Κοινωνικό Συμβόλαιο στο οποίο εξηγεί τις υποχρεώσεις του κράτους απέναντι στους πολίτες.

Εικόνα

Τη μια στιγμή έκανε σκανταλιές και φάρσες και την άλλη καθόταν στο τσέμπαλο και έπαιζε σαν επαγγελματίας μουσικός. Αυτό το παιδί-θαύμα από το Ζάλτσμπουργκ πέρασε τα νεανικά του χρόνια ταξιδεύοντας σε όλη την Ευρώπη σε αναζήτηση του κατάλληλου ευγενή-προστάτη που θα του εξασφάλιζε ένα σίγουρο εισόδημα. Αυτό δεν έγινε ποτέ, και έτσι από το 1781 ο Μότσαρτ εγκαταστάθηκε στη Βιέννη, όπου κέρδιζε το ψωμί του δίνοντας συναυλίες (θεωρούνταν ο καλύτερος πιανίστας στην πόλη), γράφοντας όπερες κατόπιν παραγγελίας και διδάσκοντας. Παρόλο που κέρδιζε αρκετά χρήματα, αντιμετώπιζε οικονομικά προβλήματα και συχνά εκλιπαρούσε τους πλούσιους φίλους του για δανεικά. Σίγουρα ξόδευε πολλά, γιατί του άρεσε να διασκεδάζει δίνοντας μεγάλες δεξιώσεις αλλά και γιατί η υγεία του, καθώς και της γυναίκας του Κονστάντσε, ήταν εύθραυστη. Ο Μότσαρτ πέθανε μόλις 35 ετών, αλλά άφησε πάνω από 600 έργα, δηλ. πολύ περισσότερα από άλλους συνθέτες που πέθαναν σε μεγάλη ηλικία.

Εικόνα

Εικόνα

Παρόλο που το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του το πέρασε στην υπηρεσία των ευγενών Εστερχάζυ, ο Χάυντν ήταν τυχερός γιατί δεν γνώρισε την οικονομική ανασφάλεια άλλων μουσικών, όπως ο Μότσαρτ. Επιπλέον είχε στη διάθεσή του καλούς μουσικούς, τραγουδιστές και μια μεγάλη ορχήστρα και έτσι μπορούσε να πειραματίζεται και να ακούει τα έργα του. Όπως έλεγε και ο ίδιος, ζώντας στην απομόνωση της αριστοκρατικής αυλής «αναγκάστηκα να γίνω πρωτότυπος». Ο Χάυντν έγινε φίλος με τον νεαρό Μότσαρτ, τον οποίο θεωρούσε τον καλύτερο μουσικό που γεννήθηκε ποτέ. Ο ίδιος δεν απέκτησε ποτέ παιδιά, αλλά ήταν τόσο ευγενής και αγαπητός που οι μαθητές του τον αποκαλούσαν «μπαμπά Χάυντν».

Εικόνα

Μετακόμισε στη Βιέννη από τη γενέτειρά του Βόννη στα 22 του χρόνια, το 1792. Ο Μότσαρτ μόλις είχε πεθάνει, αλλά εντωμεταξύ είχε εγκατασταθεί στη Βιέννη ο πιο διάσημος μουσικός της εποχής, ο Χάυντν. Ο Μπετόβεν έγινε μαθητής του Χάυντν για δύο περίπου χρόνια, αλλά δεν ήταν τόσο ευχαριστημένος με τον δάσκαλό του, που τον θεωρούσε «ξεπερασμένο». Καθιερώθηκε στη Βιέννη αρχικά σαν ένας γεμάτος πάθος πιανίστας και κέρδισε την υποστήριξη πολλών αριστοκρατών, στους οποίους συχνά αφιέρωνε τα έργα του. Σε ηλικία περίπου 30 ετών άρχισε να χάνει την ακοή του, πράγμα που του προκάλεσε ανασφάλεια και κατάθλιψη. Άρχισε να απομονώνεται και να συνθέτει περισσότερο, μια που ήταν πια δύσκολο να διδάσκει ή να διευθύνει. Οι συνθέσεις του έγιναν πολύπλοκες και μεγαλειώδεις, εκφράζοντας τις φιλελεύθερες απόψεις του. Το 1818 ήταν τελείως κουφός, αλλά η φήμη του ήταν μεγάλη, όπως και η αναγνώρισή του από το κοινό και τους ομοτέχνους του. Καθώς ο Μπετόβεν δεν υπηρέτησε ποτέ στην αυλή κάποιου ευγενή και έγραψε μουσική που εξέφραζε τις δικές του αντιλήψεις, όπως η πίστη στην ελευθερία και την ισότητα των ανθρώπων, προετοίμασε το έδαφος για τον ερχομό της Ρομαντικής περιόδου, όπου στο επίκεντρο της τέχνης βρίσκεται ο ίδιος ο καλλιτέχνης και η έκφραση των προσωπικών του συναισθημάτων και ιδεών.

μορφή (φόρμα) σονάτας

Τρόπος οργάνωσης του μουσικού υλικού, που βασίζεται στην αντίθεση μελωδιών και τονικοτήτων. Περιλαμβάνει τρία μέρη: την έκθεση, την επεξεργασία και την επανέκθεση του θεματικού υλικού. Στην Κλασική και Ρομαντική περίοδο τα πρώτα μέρη στα κουαρτέτα, τις συμφωνίες και τις σονάτες είναι συνήθως σε μορφή (φόρμα) σονάτας.

Δηλώνει ομάδα από τέσσερα έγχορδα (δύο βιολιά, βιόλα και τσέλο) αλλά και ένα είδος σύνθεσης που αποτελείται από τέσσερα συνήθως μέρη και προορίζεται να παιχτεί από την ομάδα αυτή.

Μεγάλο έργο για ορχήστρα χωρίς σολίστες, συνήθως σε τέσσερα μέρη.

Έργο για σόλο όργανο/α και ορχήστρα. Την Μπαρόκ περίοδο δήλωνε επίσης και το συνδυασμό φωνών με ένα ή περισσότερα όργανα.

Τονικό Μουσικό Σύστημα ή τονικό σύστημα

Το μουσικό σύστημα που καθιερώθηκε από τα τέλη του 17ου αιώνα, σύμφωνα με το οποίο ένα μουσικό κομμάτι οργανώνεται γύρω από μια βασική νότα και συγχορδία. Το μεγαλύτερο μέρος της μουσικής που θεωρούμε σήμερα κλασική είναι γραμμένη με αυτό το σύστημα.

Από το ιταλικό suonare, δηλ. παράγω ήχο με όργανα. Την περίοδο Μπαρόκ, η σονάτα ήταν ένα οργανικό κομμάτι με μέρη αντίθετου χαρακτήρα και διάθεσης. Την Κλασική και Ρομαντική περίοδο, η λέξη σονάτα δήλωνε ένα μουσικό είδος με αρκετά μέρη για ένα ή δύο σόλο όργανα.

Συνεχές βάσιμο, μπάσο κοντίνουο (basso continuo)

Η τεχνική αυτή είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της εποχής Μπαρόκ, που γι’ αυτό αποκαλείται από πολλούς «εποχή του συνεχούς βάσιμου». Προήλθε από την μπαρόκ προτίμηση για αντιθέσεις. Έτσι, με το μπάσο κοντίνουο μια μπάσα μελωδία αντιτίθεται (αλλά και υποστηρίζει) μια ψηλή μελωδία. Συνήθως ένα πληκτροφόρο όργανο -τσέμπαλο ή Όργανο- ή ένα λαούτο παίζει τις συγχορδίες που υποστηρίζουν την ψηλή μελωδική γραμμή, και ένα βαθύ όργανο, όπως τσέλο, βιόλα ντα γκάμπα ή φαγκότο, διπλασιάζει-ενισχύει την μπάσα γραμμή. Οι μπαρόκ συνθέτες δεν έγραφαν τις συγχορδίες που έπρεπε να παιχτούν αλλά πρόσθεταν αριθμούς πάνω από την μπάσα γραμμή, με τους οποίους οι εκτελεστές καταλάβαιναν τι συγχορδίες πρέπει να παίξουν. Αυτό το μπάσο ονομάζεται ενάριθμο (figured bass), σε αντίθεση με το ανάριθμο, χωρίς αριθμούς, όπου υπονοούνται οι συγχορδίες και το καλό αποτέλεσμα εξαρτάται από την εμπειρία του εκτελεστή. Η τεχνική του μπάσο κοντίνουο εγκαταλείφθηκε μετά τα μέσα του 18ου αιώνα.

Γαλιλαίος (Galileo Galilei, 1564-1642)

Εικόνα

Στις 12 Απριλίου 1633 ο Γαλιλαίος παρουσιάστηκε στην Ιερά Εξέταση στη Ρώμη, που του ζήτησε να ανακαλέσει τις «αιρετικές» του απόψεις ότι ο ήλιος είναι το κέντρο του σύμπαντος και η γη κινείται γύρω από τον άξονά της και γύρω από τον ήλιο. Παρόλο που προσπάθησε με υπεκφυγές να μην απαρνηθεί τη θεωρία του, αναγκάστηκε τελικά να αποκηρύξει τις απόψεις του και τιμωρήθηκε με κατ’ οίκον περιορισμό για το υπόλοιπο της ζωής του. Φημολογείται πως φεύγοντας από το δικαστήριο ψιθύρισε το περίφημο «και όμως κινείται», ένα γεγονός που δεν είναι ιστορικά τεκμηριωμένο, υπογραμμίζει όμως τη νίκη του ελεύθερα σκεπτόμενου ατόμου. Ο πάπας Ιωάννης Παύλος Β’ το 1992 εξέφρασε δημόσια τη συγγνώμη του για την αδικία που έγινε σε βάρος του Γαλιλαίου.

Ορλάντο ντι Λάσσο (περ. 1532-1594) (Orlando di Lasso)

Παρόλο που παρέμεινε στο ίδιο πόστο, την αυλή του δούκα της Βαυαρίας, για 40 περίπου χρόνια (από τους λίγους αναγεννησιακούς συνθέτες που είχαν τέτοια επαγγελματική σταθερότητα), αυτός ο κοσμοπολίτης Γαλλοφλαμανδός συνθέτης ταξίδευε συχνά στη Γαλλία, την Ιταλία και τις Κάτω Χώρες και ερχόταν σε επαφή με τις διεθνείς μουσικές τάσεις. Σε ηλικία 24 ετών είχε ήδη εκδώσει συλλογές με μαδριγάλια, σανσόν και μοτέτα. Τα τεχνάσματα που χρησιμοποίησε προκειμένου να αποδώσει εικόνες, συναισθήματα και νοήματα δημιούργησαν μια ισχυρή γερμανική ρητορική παράδοση που έφτασε μέχρι τον Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ, τον 18ο αιώνα. Οι 2000 περίπου συνθέσεις του περιλαμβάνουν 57 λειτουργίες, πάνω από 700 μοτέτα και εκατοντάδες κοσμικά τραγούδια στα γαλλικά, ιταλικά, φλαμανδικά ή γερμανικά, πολύ συχνά με τολμηρό περιεχόμενο.

Ζοσκέν ντε Πρε (περ. 1450-1521 (Josquin des Prez)

Ο Λούθηρος τον αποκάλεσε «πρίγκιπα των μουσικών» και η μουσική του έγινε πρότυπο προς μίμηση για τους συνθέτες του 16ου αιώνα. Ο εκδότης Πετρούτσι αφιέρωσε έναν τόμο αποκλειστικά στα έργα του, κάτι που δεν έκανε για κανέναν άλλο συνθέτη, ενώ λίγο μετά το θάνατό του λόγιοι ουμανιστές τον σύγκριναν με τον Βιργίλιο στην ποίηση και με τον Μιχαήλ Άγγελο στην αρχιτεκτονική, τη ζωγραφική και τη γλυπτική. Όπως οι περισσότεροι συνθέτες της Αναγέννησης, ταξίδευε πολύ σε αναζήτηση καλύτερης δουλειάς. Υπηρέτησε απ’ ό,τι φαίνεται δύο Γάλλους βασιλιάδες, το παπικό παρεκκλήσι στη Ρώμη, την ισχυρή οικογένεια των Σφόρτσα στο Μιλάνο, καθώς και τον δούκα Έρκολε Α’ ντ’ Έστε στη Φερράρα, για τον οποίο συνέθεσε και μια λειτουργία με τίτλο Hercules dux Ferrariae (Ηρακλής, δούκας της Φερράρας), στην οποία οι πρώτες νότες, re, ut, re, ut, re, fa, mi, re, αντιστοιχούν στα φωνήεντα του ονόματος του δούκα. Ο Ζοσκέν εγκατέλειψε τη Φερράρα το 1504, μόλις ξέσπασε μια επιδημία πανούκλας, και εγκαταστάθηκε στο Κοντέ (τώρα στο Βέλγιο), κοντά στη γενέτειρά του, όπου έζησε ως το θάνατό του. Πολλοί νεότεροι συνθέτες έγραψαν μοτέτα-θρήνους για το θάνατο αυτού του σπουδαίου συνθέτη.

α καπέλα (a cappella)

Κυριολεκτικά σημαίνει «όπως στο παρεκκλήσι» και δηλώνει τη χορωδιακή πολυφωνία χωρίς οργανική συνοδεία.

μοτέτο (motet)

Από τη γαλλική λέξη "mot", δηλ. «λέξη».

1. Τον 13ο και 14ο αιώνα, πολυφωνική σύνθεση με δύο ή περισσότερα κείμενα, συχνά σε διαφορετικές γλώσσες (λατινικά και γαλλικά).
2. Τον 15ο αιώνα, οποιαδήποτε πολυφωνική σύνθεση πάνω σε λατινικό κείμενο (εκτός των κειμένων της Λειτουργίας).
3. Μετά τον 16ο αιώνα, ο όρος δήλωνε θρησκευτική σύνθεση και εκτός λατινικής γλώσσας.

μαδριγάλι (madrigal)

Τα μαδριγάλια του 16ου αιώνα ήταν πολυφωνικές συνθέσεις για τέσσερις τουλάχιστον φωνές πάνω σε ιταλική ποίηση. Συχνά υπήρχε συνοδεία από μουσικά όργανα. Τα θέματα ήταν κυρίως ερωτικά, με συχνές αναφορές στη βουκολική ποίηση και σεξουαλικούς υπαινιγμούς. Προορίζονταν για σύνολα αντρικών και γυναικείων φωνών και συνήθως παίζονταν σε κοινωνικές συγκεντρώσεις, μετά από γεύματα, ή σε μουσικές ακαδημίες. Μεγάλοι Ιταλοί ποιητές που μελοποιήθηκαν ήταν ο Πετράρχης, ο Αριόστο, ο Τάσσο και ο Γκουαρίνι. Τα μαδριγάλια ήταν τόσο δημοφιλή, που στο διάστημα από το 1530 ως το 1600 εκδόθηκαν τουλάχιστον 2000 συλλογές. 

[sh/Medieval: Petrarch statue] [Πολλά σονέτα του Πετράρχη μελοποιήθηκαν από συνθέτες μαδριγαλιών.]

σανσόν (chanson)

Κοσμικό τραγούδι με γαλλικά λόγια, κυρίως τα πολυφωνικά τραγούδια από τον 14ο μέχρι τον 16ο αιώνα.

Ο ελισαβετιανός αυτός συγγραφέας (το απόγειο της καριέρας του συμπίπτει με τη βασιλεία της Ελισάβετ Α’) θεωρείται ο μεγαλύτερος ποιητής και δραματουργός της Αγγλίας. Ξεκίνησε την καριέρα του σαν ηθοποιός, θεατρικός συγγραφέας και συνιδιοκτήτης ενός λονδρέζικου θιάσου. Καθιερώθηκε με την κωμωδία, πριν στραφεί στις σπουδαίες τραγωδίες του όπως ο Άμλετ, ο Οθέλλος και ο Μάκβεθ. Ξεχωριστό στοιχείο των έργων του ωστόσο είναι η συνύπαρξη του τραγικού με το κωμικό. Παρόλο που αναγνωρίστηκε από τους σύγχρονούς του, ο Σαίξπηρ αποθεώθηκε την περίοδο του Ρομαντισμού: συγγραφείς, ζωγράφοι και μουσικοί εμπνεύστηκαν από τα έργα του, και η επιρροή του συνεχίζεται αμείωτη μέχρι σήμερα.

Γρηγοριανό μέλος (Gregorian chant ή plainchant)

Το ρεπερτόριο των μονοφωνικών εκκλησιαστικών ύμνων που ψάλλονταν στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία.

ζογκλέρ (jongleurs)

Περιπλανώμενοι διασκεδαστές του Μεσαίωνα.

τροβαδούροι και τρουβέροι

Από το ρήμα trobar, δηλ. ψάχνω, επινοώ, βρίσκω. Ποιητές και συνθέτες μονοφωνικών τραγουδιών στη Νότια και Βόρεια Γαλλία αντίστοιχα, που έδρασαν τον 12ο και 13ο αιώνα.

ιδανικός έρωτας (γαλλ. fin’ amors ή fine amour)

Λογοτεχνική επινόηση του Μεσαίωνα με θέμα την εξιδανικευμένη αγάπη ενός ιππότη για την κυρά του, την οποία λατρεύει από απόσταση.

μονοφωνία (monophony)

Μία ή περισσότερες φωνές που παίζουν ή τραγουδούν ταυτόχρονα την ίδια μελωδία.

πολυφωνία (polyphony)

Ο συνδυασμός δύο ή περισσότερων ανεξάρτητων μελωδικών γραμμών (φωνών) ίσης σημασίας. Από τον 12ο αιώνα μέχρι την περίοδο Μπαρόκ η μουσική είναι πολυφωνική.

μοτέτο

Θρησκευτική πολυφωνική σύνθεση πάνω σε λατινικό κείμενο (εκτός των κειμένων της Λειτουργίας). Μετά τον 16ο αιώνα χαρακτηρίζονται ως μοτέτα και θρησκευτικές συνθέσεις με κείμενο στην καθομιλουμένη.

Αρς Νόβα (Ars Nova)

Νέα Τέχνη (σε σύγκριση με την Αρς Αντίκουα), η γαλλική μουσική του 14ου αιώνα, που χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη ρυθμική ευελιξία και πολυπλοκότητα.